أبو المحاسن الحسين بن الحسن الجرجاني

مقدمهء كتاب 8

تفسير گازر ( جلاء الأذهان وجلاء الأحزان ) ( فارسى )

حاجت بذكر آن مطالب افتد حوالت بمجلّدات اوّلى ميكنند بنابراين غالبا تفسير جزءهاى اوّل قرآن گاهى دو سه برابر تفسير جزءهاى اخير مىباشد پس اگر مراد از اختلاف سبك و اسلوب اين باشد آن در همهء تفاسير موجود است و با وجود اين هيچ عاقلى غير عالم تا چه رسد بعالمى بصير بسبب اين امر احتمال تعدّد مؤلّف نسبت باوّل و آخر هيچ تفسير نداده است و نميتواند بدهد و اگر مراد آنست كه تصريح كرده كه « در دو قسمت آخر نقل روايات و اسم رواة و اشعار عربى و فارسى بيشتر ديده مىشود و همچنين در هر صفحهء در يكى دو سه مورد ذكر مطالب عرفانى و نقل اقوال بعضى از بزرگان اهل تصوّف شده » جواب آن است كه ايشان اشتباه كرده‌اند زيرا در اين امور فيما بين نصف اوّل و نصف دوّم تفسير هيچ فرقى نيست بلكه قضيّه برعكس است زيرا به همان نسبت كه گفتيم بناى مفسّرين بر آنست كه مطالب را در قسمت اوّل تفاسير بطور مستوفى بيان كنند و در قسمتهاى بعدى باوائل تفسيرها محوّل دارند در اين تفسير هم ذكر اين امور در نصف اوّل بيشتر از نصف دوّم است . اما اينكه گفته : « در قسمت اوّل در صدر تفسير آيات مختصر بيانى دارد و در قسمت دوّم آن ديده نمىشود » سرّ آن آنست كه چون در قسمت اخير اسلوب و روش ترجمه و تفسير وى معلوم شده است براى اختصار و تلخيص آن را نمىآورد علاوه بر اينكه مصنّف ( ره ) در اين تفسير از آغاز تا انجام قدم بقدم پيرو بيانات ابو الفتوح رازى ( ره ) بوده است پس اگر در يكى از اين امور يا همهء آنها در بعضى موارد اختلاف اسلوب و تغاير سبكى در ميان مجلّدات ديده شود نظر بتبعيّت مصنّف بتفسير ابو الفتوح بوده است و عن قريب اين مطلب مبسوطا ذكر مىشود ان شاء اللّه تعالى . 3 - اينكه از بيانات او بطور تلخيص برميآيد كه گفته : « اگر تفسير جلاء الاذهان را با تفسير گازر يكى دانيم بايستى مؤلّف در مقدّمهء تفسير كه نام خود را ميبرد بسيادت خود نيز اشاره كند زيرا بتصريح صاحب روضات در ذيل ترجمهء علىّ بن حسن زوارى و همچنين بتصريح نويسندهء فهرست رضويّه گازر مذكور سيّد بوده است » جواب آنست كه احتمال سيادت مؤلّف جلاء الاذهان از كلام صاحب رياض العلماء نيز برميآيد